ميرزا حسن حسينى فسايى
1257
فارسنامه ناصرى ( فارسى )
از او به جريمه بگرفت و از اين عزل و نصبها تمامى سلسله خواجهها چنان بىبضاعت شدند كه ديگى براى طبخ در خانه آنها باقى نماند و ضابطى را از اين سلسله بگرفتند و حاجى ميرزا بابا خدمت ميرزا محمد على خان ناظم الملك را اختيار نمود و ميرزا عبد الله خان خدمت حاجى ميرزا على اكبر قوام الملك را متقبل گرديد و جناب حاجى به نيابت بلوك فيروز آباد برقرار و از عهدهء لوازم آن نيامده ، از شيراز به اصفهان و از اصفهان به عتبات عاليات برفت و در زى اهل علم آمده ، مدتى در خدمت علما ، تحصيل علم نمود و سرآمد اقران خود گشته ، عود به اصفهان فرمود و در خدمت جناب حجة الاسلام حاجى سيد محمد باقر طاب ثراه ، اعتبارى لايق بهم رسانيده وكيل امور زراعتهاى جناب حجة الاسلام در فارس گشته ، به شيراز آمد پس به وكالت ، املاك جناب حجة الاسلام را بفروخت و از حق الوكاله مبلغى دريافت نموده ، به اصطهبانات رفت و اهالى آن را بخواست و نزديك به 1000 تومان بلكه بيشتر به اهالى آن ، بعضى را بعينه و بعضى را به ورثه اشخاصى كه در وقت ضابطى وجهى از آنها گرفته بود بداد و ذمه خود را از وجوه حكومتى برى فرمود و در خدمت فرمانفرمايان فارس صاحب اعتبار و احترامى لايق گشته ، مالك ضياع و عقار گرديد و از پرتو زندگانى او تمامى سلسله خواجهها ، دولتمند شدند و در سال 1282 در سن 82 سال به رحمت ايزدى پيوست . پسر دويم مرحوم حاجى آقا محمد ، عالى جناب حاجى عبد الصمد است ، مادام زندگانى جز عبادت بارى تعالى و شغل زراعت طريقى را نپيمود . و خلف الصدق او ، عالم زاهد حاجى ميرزا محمد اصطهباناتى مادام زندگانى به زيور علوم و زهد و صلاح آراسته بود . و خلف الصدقش ، كمالات اكتساب : ميرزا عبد الغنى جز مباحثه علميه كارى ندارد . پسر دويم مرحوم آقا على اصطهباناتى است : عالىجاه ، خلاصة الاشباه : حاجى ميرزا صادق « 1 » . بعد از وفات والد خود مقلد حكومت اين بلوك گرديد و سالها باقى بماند ، به اندازهاى صاحب مال گرديد كه در دولتمندى مشهور گشت و به اندك زمانى براى مخالفت با حاجى ميرزا بابا چنان كه گفته شد تمامى آن اموال در كيسه ديوانيان برفت و در سال 1256 وفات يافت و او را سه نفر پسر است : اول آنها ميرزا عبد اللّه خان سالها در مخالفت با حاجى ميرزا بابا چنان كه گفته شد زحمتها كشيد و خسارتها ديد و مدتها در خدمتگزارى جناب حاجى قوام الملك گذران نمود و در سال 1261 وفات يافت . و خلف الصدقش آقا بزرگ اصطهباناتى « 2 » چند سال متوالى به حكومت اصطهبانات برقرار بود و در سال 1299 در عنفوان جوانى وفات يافت . و خلف الصدقش ميرزا عبد اللّه خان در اوائل سن رشد و تميز است . پسر ديگر حاجى ميرزا صادق است : جناب مجتهد الزمان حاجى ميرزا حسين اعمى . اگر از حليه بصر عارى بود به زيور بصيرت آراسته گرديد . و خلف الصدقش ، عابد زاهد حاجى ميرزا موسى مشغول عبادت ايزد متعال است .
--> ( 1 ) . در متن : حاج ميرزا صادق است . ( 2 ) . ر ك : وقايع اتفاقيه ، ص 17 و 70 .